De bewaarder van het geheugen en het geheugen van de bewaarder

Wie in jouw familie staat garant voor het behoud van een geheugen?

Is het de persoon die tijdens kerstfeesten een stap terug kan doen van de tafel om de aanwezigen, de kerstboom met alles erop en eraan, op beeld vast te leggen? Zulke beelden maken een dynamiek zichtbaar, van alle wortels die een gezin met elkaar verbinden. Ze vormen een portret waarin de  rijkdommen, haperingen, lege stoelen, ongepaste ruzies één samenhangend plaatje vormen.

Of, meer concreet: in Remake filmt Ross McElwee zijn zoon van ongeveer zes jaar terwijl ze samen gaan vissen. Hij houdt de camera ongemakkelijk dicht bij het gezicht van zijn zoon, in deze nabijheid verraadt hij zijn eigen vertedering. De jongen hurkt neer en speelt met iets wat net buiten beeld valt. In zijn kinderstem zingt hij: “I am looking to the surprises of the ocean.” De vale kleuren waarin digitale camera’s in de vroege jaren 2000 de wereld registreerden, lopen over in zijn geconcentreerde kindergezicht. Vlekken groen verschijnen boven op zijn voorhoofd, terwijl zonnestralen zijn roze shirt in blauw veranderen.

Ik vroeg mijn zussen en ouders wie bij ons tot nu toe de meeste filmpjes en foto’s maakte, wie we zouden kunnen zien als de behouder van ons geheugen, maar zoals gewoonlijk riepen we door elkaar, vlogen de vingers alle kanten uit en eindigde het gesprek weer bij hetzelfde voorval: een achtjarige versie van mezelf die bloem uit mijn handpalm in de camera blies, alsof het feeënstof was, en daarmee de camera kapot maakte.

Wat betekent dit ‘vastleggen’? Hoe kunnen we een leven vangen? En hoe consistent moeten we zijn? Hoever mag de persoon die vastlegt gaan? Wat mag hij vereeuwigen, wat niet, hoe vast mag dit vastleggen zijn? En hoeveel moet deze persoon kunnen dragen?

Remake raakt aan al deze vragen. Stapsgewijs documenteert een vader het leven van zijn zoon, van voor de geboorte tot aan de vroegtijdige dood. In een aaneenschakeling van amateurbeelden geeft McElwee ons een inkijk in een diep persoonlijk archief. Hij beweert zelf dat de filmstijl hem als maker en als persoon kenmerkt: als de eigenwijze man die je steeds achter zijn camera ziet glunderen, de trotse bewaarder van een geheugen.

Toch is het verhaal dat McElwee vertelt meedogenloos. Hij vertaalt zijn pijn in een zodanig heldere vorm dat hij zichzelf er niet van vrijstelt. Het voelt wrang om als kijker geconfronteerd te worden met beelden van een jongen die zijn temperament verliest, fouten maakt en daarbij de weg kwijtraakt. De rauwe openheid waarmee McElwee het geheel aaneenrijgt, toont dat net daarin zijn opzet schuilt.

Hij stelt zichzelf als vader, als geheugenbewaarder en zelfs als getuige in vraag. Zijn zelfkritiek gaat verder dan de scène waarin hij de camera op zichzelf richt. Hij gebruikt de vorm van de film om zichzelf als schuldige te construeren, in een karakter(zelf)moord waarin hij zijn methodes, zijn auteurschap tegen zichzelf inzet. Want hoe kunnen wij dit als toeschouwer nu ooit echt dragen? Wat als hij net wil dat wij hem dit kwalijk nemen? Dat we hem aanwrijven dat hij erbij was, het documenteerde, maar niet in staat was om meer te doen? Remake is een film waarvan hij zelf de maker is en die uitloopt in het ergste wat hem had kunnen overkomen.

Hoewel de camera pretendeert iets van buitenaf vast te leggen, herinnert Remake ons eraan dat film van binnenuit geboren wordt, in wat hij vastlegt. En wanneer een film ontstaat, ademt hij dezelfde adem met ons mee tot wanneer hij stokt.

Ik groeide op met zussen. Het was inwisselbaar wie van ons het geheugen bewaarde. We filmden elkaar terwijl we elkaar uitdaagden, ons verkleedden en toneel speelden. Ons familiearchief was een spontaan bijproduct van het spelen met een camera en met elkaar.

De taak voor één persoon om alles bij te houden lijkt me dan ook ondraaglijk. Maar ik ben dan ook nog nooit een ouder geweest en ken sommige verantwoordelijkheden eenvoudigweg niet. Ik kan me niet voorstellen hoe het moet zijn om de pijn te dragen die McElwee met zich meedraagt.

Misschien wordt dat bij McElwee zelfs pervers. Hij bewaart zijn zoon, maar wat uiteindelijk het meest onuitwisbaar wordt vastgelegd, is zijn eigen verhouding tot het verlies, en zijn eigen schuldgevoel daarover. Misschien is dat ook wat de titel Remake betekent. Niet alleen dat hij oud materiaal opnieuw monteert, maar dat hij zichzelf als vader reconstrueert, in het vastleggen van zijn schuldbewustzijn. Misschien is dat net de last van de archiefhouder, dat hij zichzelf nooit kan wegknippen uit het beeld dat hij maakt en dat alles wat hem overkomt uiteindelijk ook samenvalt met hem. Hij wordt de enige die overblijft achter de camera, terwijl alles wat hij gefilmd heeft aan hem voorbijgaat. Zo vormt het persoonlijke archief uiteindelijk niet alleen een geheugen van wat er gebeurd is, maar ook een openbaring van alle kronkels, wonden en schuldgevoelens die onlosmakelijk verbonden zijn met het geheugen van de bewaarder.

Hier vind je de vertoningsdata van Remake op Film Fest Gent.